Varia

Oudenbosch volgens het Aardrijkskundig Woordenboek van Van der Aa

 

Uit het Aardrijkskundig Woordenboek van Van der Aa (1840)

OUDENBOSCH, kanton, provincie Noord-Brabant, arrondissement Breda.

Dit kanton omvat de volgende zeven gemeenten Oudenbosch, Roosendaal-en-Nispen, Rucphen-Vorenseinde-en-Sprundel, Etten-en-Leur, Hoeven-en-St.Maartenspolder, Oud-en-Nieuw-Gastel en Dinteloord-en-Prinsenland, en beslaat volgens het kadaster, ene oppervlakte van 30.988bunder. Men telt er 3821 huizen, bewoond door 4397 huisgezinnen en ruim 23.400 inwoners, van welken enigen in de vlas- en meekrapteelt hun bestaan vinden. Men heeft er 16 graanmolens, waaronder 3 rosmolens, 7 oliemolens, waaronder 6 rosmolens, 21 bierbrouwerijen, 1 mouterij, 8 grutterijen, 28 leerlooierijen, 1 hoedenfabriek, 2 steen- en pannenbakkerijen, 1 scheepstimmerwerf, 4 meestoven, 3 touwslagerijen en 3 lijmstokerijen.

horizontal rule

OUDENBOSCH, gemeente in het markgraafschap van Bergen op Zoom, provincie Noord-Brabant, Vierde district, arrondissement Breda, kanton Oudenbosch, (13 k.d., 17 m. k., 7 s. d.); palende noord aan de Mark die haar van de gemeente Stand-daar-buiten scheidt, oost aan Hoeven-en-St. Maartenspolder, zuid aan Rucphen-Vorenseinde-en-Sprundel en aan Oud-en-Nieuw-Gastel en west aan Oud-en-Nieuw-Gastel.

Deze gemeente bevat het vlek Oudenbosch, met de buurten Kaleshoek en Moleneind, benevens de gehuchten Bosschendijk, Galgstraat en een gedeelte van het gehucht Bosschenhoofd. Zij beslaat volgens het kadaster 1176 bunder 23 v. r. 28 v. ellen, waaronder 1129 bunder 67 v. r. 9 v. ellen belastbare grond, telt 481 huizen, bewoond door 532 huisgezinnen uitmakende een bevolking van 2640 inwoners, die enen aanzienlijken handel, vooral in graan, drijven, en veel rijshout naar Zeeland verzenden.

Ook heeft men er schone boomkwekerijen, 4 bierbrouwerijen, 1 mouterij, 1 graan- en 2 oliemolens, onder welke laatste 1 rosmolen.

De rooms-katholieken, welke er ruim 2500 in getal zijn maken ene parochie uit, welke tot het apostolisch vicariaat van Breda, dekenaat Bergen-op-Zoom behoort, en door enen pastoor en twee kapelaans bediend wordt.

De Hervormden, die er 110 in getal zijn, behoren tot de gemeente Oudenbosch-Rucphen-en-de-Hoeven.

De 16 Israëlieten, die men er aantreft, worden tot de ringsynagoge van Roosendaal gerekend. Men heeft in deze gemeente ene school.

Het vlek Oudenbosch, vroeger Ouden-Baarle-Bosch, en in de omstreken veelal Den Bosch geheten, ligt 4 uur westwaarts van Breda, 4 uur oost - noordoostkant van Bergen-op-Zoom, aan een beekje, hetwelk uit de venen bij Rucphen ontspringende, aldaar bevaarbaar wordt, tot in de Markstroom, gelijk ook binnen de plaats, ene zeer bekwame havenkom is.

Deze haven, welke 1880 ellen lang is, werd in het jaar 1829 tot 2, 35 ellen onder Amsterdams Peil uitgediept. Zij dient niet alleen tot de scheepvaart maar ook tot uitwatering van een gedeelte der Oude-en-Nieuwe-Landen-van-den-Oudenbosch, en, hoewel in geringe mate, ook voor een gedeelte van den Gastelschen-polder, alsmede tot suatie van de zoogenaamde Boterpotten en andere landen, ten zuiden en zuidwesten van den Oudenbosch, welker zomerpeilen omstreeks 0, 30 onder Amsterdams Peil gelegen zijn. De sluis gelegen aan de westzijde van het boveneinde der haven, tot uitwatering dier Boterpotten enz. vertrekkende, wijd 1. 37 ellen en van ene drijfdeur voorzien, diende voor de dichting van de rivier Mark-en-Dintel, ook tevens tot spuiing van de haven van den Oudenbosch, ten welken einde daarin ene schuif gevonden wordt, en binnen de Oude-en-Nieuwe-Landen-van-den-Oudenbosch ene grote boezem, waarin het vloedwater tijdelijk geborgen werd. Bij het in 1793 of 1794, aanleggen van batterijen, aan het einde der haven, nu nog de Schans geheten, welke in 1831 weder opgemaakt zijn, heeft men vele en zware fundamenten van oude gebouwen, op drie tot drie- en halve ell. Onder de tegenwoordige buitengronden aangetroffen; men vermoedt, dat hier, in vroeger tijd, het stadje de Nieuwen-Bosch zal hebben gestaan. Men telt in de kom der gemeente Oudenbosch vijf bebouwde straten, behalve enige steegjes, zijnde de hoofdstraat aanzienlijk breed en met vele deftige gebouwen voorzien. Van deze plaats loopt een smalle klinkerweg, in een zuidzuidoostelijk richting, naar den groten weg tussen Breda en Bergen-op-Zoom.

Het houtgewas groeit er in den omtrek overvloedig, waarom de plaats van de daarbij zijnde bossen haren naam zal ontleend hebben.

Men heeft er een net gemeentehuis, een distributiekantoor voor de brievenposterij, ene bank van lening en ene wekelijkse markt.

De kermis valt in op den eersten zondag na den 15 augustus en de paardenmarkt den 13 maart.

De rooms-katholieke kerk, aan de H. Agatha toegewijd, is een ruim oud, doch goed kruisgebouw hebbende op het dak een spits kloktorentje. De kerktoren is kort en smal met een laag puntig dak. Deze kerk staat bijna op zich zelve, ten oosten buiten het vlek, op een kerkpleintje met enkele bomen en huizen omringd. Zij was sedert de reformatie bij de Hervormden in bezit, doch is in het jaar 1799 weder aan de rooms-katholieken overgegaan.

Sedert de terugkeer der parochiekerk aan de rooms-katholieken was de hervormde gemeente van ene geschikte plaats ter godsdienstoefening verstoken. Voorlopig werd hun, in het jaar 1804, het voormaige woonhuis der rooms-katholieke geestelijken, ter bewoning voor den predikant en tot het houden van hunne godsdienstoefeningen, aangewezen; welke aanwijzing Koning Lodewijk , in het jaar 1807, in ene bepaalde overgifte veranderde, en daarbij , in het jaar 1809, de toezegging voegde ener som, genoegzaam tot het bouwen van een kerk. Daar genoemde vorst zijnen troon en ons vaderland verliet, alvorens deze som geheel was uitbetaald, moest de gemeente zich blijven vergenoegen, hare godsdienst in gezegde predikantswoning te kunnen uitoefenen, tot in het jaar 1819, toen de tegenwoordige kerk gebouwd is, welke den 17 oktober van dat jaar werd ingewijd. Deze kerk is een eenvoudig, net, vierkant gebouw, hebbende met groote letters het jaartal MDCCCIX in den gevel en een koepeltorentje op het stomp toelopende dak. Voor den ingang is een ijzeren hek. In het jaar 1837 werd, door een der gemeenteleden, een fraai en kostbaar zilveren doopvont aan deze kerk ten geschenke gegeven.

Er is aldaar mede een klein seminarium voor het rooms-katholiek vicariaat van Breda, waarin door zeven docenten aan ongeveer honderd studenten onderwijs gegeven wordt. Het is ene afdeling van het groot seminarium te Hoeven, in een nieuw en deftig gebouw dat in dit jaar (1846) eerst betrokken is. Ook zijn er een Instituut voor het lager onderwijs onder de broeders van den H. Aloysius met 140 leerlingen, en een kostschool voor meisjes, bestuurd door zusters van liefde.

horizontal rule

Oudenbosch is de geboorteplaats van Adrianus de Vetri Busco of Adrianus van den Oudenbosch, die in de vijftiende eeuw, onder anderen ene kroniek van Luik (Chronicum Leodiense) geschreven heeft. Hij overleed vermoedelijk in 1483.

Sedert 1421 was het veer of de gewone overvaart tussen Holland en Brabant van hier op Dordrecht, en er was hier ter plaatse een veerdam of hoofd gelegd, doch door de aanslibbing der gronden en het bedijken van den polder van Stand-daar-buiten, was dit veer zo moeilijk geworden, dat de Staten in 1500 genoodzaakt waren het naar een andere plaats te doen verleggen.

In het jaar 1747 was op de heide, zuidwaarts van den Oudenbosch, de legerplaats der Staatse troepen , onder het bevel van den generaal Baron van Schwartzenberg, bij welke gelegenheid Willem IV, Prins van Oranje, als Stadhouder, de wapenschouwing deed en binnen deze plaats enige dagen zijn hoofdkwartier hield. Ook bleven deze troepen daar liggen gedurende het beleg van Bergen-op-Zoom door de Fransen uit welke legerplaats telkens, voor en na, enige versterkingen aan het leger, achter de linie van Bergen, werd toegezonden. Ter zelfder tijd werd deze plaats met enen wal, hoewel eniglijk met fascinen (takkenbossen) toegesteld, omringd en versterkt om tegen enen onverhoedsen aanval gedekt te zijn, waardoor dit vlek eniger mate de gedaante ener stad bekwam, over welke de generaal, Graaf van Lillens, als commandant, het bevel voerde; dan, na den gesloten vrede te aken, in het jaar 1748, is alles weder geslecht geworden.

horizontal rule

OUDENBOSCH (NIEUWE LANDEN VAN DEN), polder in het markgraafschap van Bergen op Zoom, provincie Noord-Brabant, Vierde district, arrondissement Breda, kanton en gemeente Oudenbosch.

Deze polder maakt een gedeelte van de Oude en Nieuwe landen van den Oudenbosch.

horizontal rule

OUDENBOSCH (OUDE EN NIEUWE LANDEN VAN DEN), polder in het markgraafschap van Bergen op Zoom, provincie Noord-Brabant, Vierde district, arrondissement Breda, kanton en gemeente Oudenbosch; palende noord aan de buitengronden tegen de Mark en aan den Hoogen Koedijk, oost aan den Lagen Koedijk en aan het Maasstraatje, zuid aan de Moerdijksestraat, west aan de haven van Oudenbosch.

Dezen polder, welke na ene onbekende inbreuk, door de abdij van St. Bernard, in de provincie Antwerpen, in 1460, herdijkt is geworden beslaat, volgens het kadaster, ene oppervlakte van 402 bunder, 33 v r., 33 v ell., alles schotbaar land